Bonum Cursum

Historia

Żydowce to dzielnica Szczecina, leżąca na jego prawym brzegu. Usytuowana jest w ciekawym topograficznie miejscu – na skarpie wzgórz Puszczy Bukowej. Na dzień dzisiejszy w miejscu tym dominuje zabudowa wielorodzinna. Nie brak tutaj jednak poniemieckich willi.

Założona w 1750 roku przez radcę Kamery Wojenno-Skarbowej Richarda Christopha von Sydow. Tereny pod wieś zakupił von Sydow od Pomorskiej Kamery Wojenno-Sądowej w 1747 roku. Majątek na przełomie XIX/XX wieku należał do rodziny Knust. W 1910 roku majątek należący do rodziny Knust liczył 250 ha gruntów. Później właścicielem został Guido książę Henckel von Donnesmarck(10.08.1830-19.12.1916). Na terenie majątku buduje fabrykę sztucznego jedwabiu. W 1911 roku zakład wszedł do spółki pod nazwą Zjednoczone Fabryki Materiałów Błyszczących-Wupperthal-Eberfeld.

Żydowce były bardzo dochodowym biznesem. Wiązało się to przedewszystkim z bogactwem pobliskich terenów przy Regalicy oraz żyznością tamtejszych łąk. Spowodowało to, że wcześniej złożony wniosek o nadanie temu miejscu statusu majątku rycerskiego właściciela, został odrzucony przez władze miasta. Falkenberg rozpoczął starania aby sprzedać majątek.

Sytuacja Sydowsaue zmieniła się po 1876 roku, gdy otwarto linię kolejową Stettin – Küstrin (Szczecin – Kostrzyn nad Odrą). Wieś zaczęła się dynamicznie rozwijać. Powstała cegielnia i wybudowano do niej kanał. Teren z majątkiem ziemskim wykupił ksiądz Henkel von Donnersmark, który w 1903 roku cegielnię rozbudował i założył fabrykę wiskozy, dzięki której Sydowsaue stały się rozpoznawalne na całym świecie. W 1911 roku wybudowano osiedla domów i willi dla pracowników. Reklama w gazetach przyciągnęła śmietankę szczecińskiej klasy średniej, która budując na zboczach swoje domy, przyczyniła się do dalszego rozwoju wsi. 1 kwietnia 1934 roku do Żydowiec przyłączono sąsiedni Klütz (Klucz).

Po drodze, Sydowsaue nawiedziła epidemia cholery oraz pożar trawiący ponad połowę okolicznych domostw.

W trakcie II Wojny Światowej Żydowce zostały zniszczone w części mieszkalnej oraz przemysłowej.  Naloty uszkodziły poważnie fabrykę jedwabiu, największy zakład przemysłowy okolicy. Po konflikcie zbrojnym, miejsce starych zabudowań fabryki zajęły nowe, fabryka syntetycznego jedwabiu Wiskord. Od tej porty większość aktywności wiązałą się z tym miejscem. Wybudowano domy pracownicze przy ulicy Rymarskiej, bibliotekę zakładową oraz słynną restaurację Rydz.

Folwark  Sydowsaue

Folwark w Żydowcach mieścił się przy dzisiejszej ulicy Przodowników pracy, wzniesiony właśnie prze rodzinę von Sydow.  W czasie II Wojny Światowej mieszkał tam dyrektor pobliskiego zakładu przemysłowego, któy znacznie przebudował folwark. Partie boczne, niegdyś mieszkalne, przeznaczył on na cele gospodarcze. Wkrótce budynek popadł w ruinę, lecz po 1945 roku budynek ponownie odbudowano ze starej cegły. Z oryginalenj zabudowy pozostała jedynie ceglana, południowa ściana oraz piwnica.

Nieopodal zabudowań folwarcznych mieściła sie willa zarządcy folwarku – k. Mann(a), obecnie ulica Warsztatowa. Do naszych czasó zachowały się stajnie, kurniki oraz murowana obora.

Sacrum, miejsca kultu i pochówku

Żydowce od samego początku podlegały parafii w Clebow, Chlebowie. W latach trzydziestych ubiegłęgo wieku złożono projekt budowy kościoła w stylu neogotyckim. Była to ceglana, dwunawowa budowla  z witrażami w dolnycvh partiach. Charakterystycznym było rozczłonkowanie ściany dziewięcioma blendami. Ciekawostką jest, że dzwon na wieży kościoła zsynchronizowano z tym w kościele na Podjuchach. Kościół został zniszczony w trakcie działań wojennych.

Na przełomie XIX/XX wieku powstał cmentarz przykościelny. Miejsce unikatowe ze względu na pozostały po nim drzewostan, Został zdewastowany krótko po wojnie. Zachowały sie tutaj krzyże oraz nagrobek Carla Kampfen.

Brama cmentarna przy ulicy Chocimskiej w Szczecinie Żydowcasch

Płyta nagrobkowa Carla Kampfen

Cmentarz przu ulicy Chocimskiej powstał na początku XX wieku. W póżniejszych latach dobudowno drewniane prezbiterium. Finalnie, w latach siedemdziesiątych, cmentarz zamknięto a stare, Niemieckie nagrobki usunięto.

Café Sydowsaue

Żydowce rozwijały się także pod względem turystycznym. Ze względu na bliskość trasy turystycznej Stettin – Berlin, powstało tutaj gro lokali gastronomicznych.

Przy Lindenstrasse (Przodowników Pracy) mieściła się duża sala restauracyjna z tarasem oraz z ogrodem letnim. Lokal zniszczono w czasie wojny. Było to – Sydowsaue Schutzenhaus (znajdowałą się tam również strzelnica dla gości).

Obok Schutzenhaus działało równiez kilka innych, znakomitych restauracji. Restauracja Carla Krugera, Restauracja Augusta Conrada czy Terrassen – Kaffe. Wsród wszystkich wyżej wymienionych za perłe gastronomiczna ale i nie tylko, uchodził Kurhaus Sydowsaue – czyli dom sanatoryjny Żydowce.

Dalekowzroczność przy Transportowej 1

W 1897 roku chemik Max Fremery i inżynier Johann Urban złożyli wniosek o patent na produkcję włókien z celulozy rozpuszczonej w wodorotlenku miedzi (II) i wodzie amoniakalnej (szwajcarski odczynnik). To narodziny niemieckiego sztucznego jedwabiu (…)

Budowa fabryki w Żydowcach (wówczas Sydowsaue) została założona w 1901 roku przez Guido Grafa Henckela von Donnersmarcka, który rozpoczął produkcję na małą skalę po nabyciu praw patentowych do produkcji procesów celulozy jedwabno-wiskozowej. W 1903 r. Fabryka rozpoczęła działalność. Produkowano głównie Viskoserayon, które następnie poddawano dalszej obróbce w celu wytworzenia wiskozy. Przed pierwszą wojną światową fabryka zatrudniała 1500 współpracowników jako fabryki Vereinigte Glanzstoff AG Wuppertal Elberfeld Sidowsauer. W 1917 r. Fabryka rozpoczęła produkcję wiskozowych włókien odcinkowych. Po 1933 r. Liczba pracowników spadła do około 600 osób. Podczas II wojny światowej zatrudniani byli holenderscy i polscy robotnicy przymusowi, a pod koniec wojny miejsce to uległo zniszczeniom wojennym.

Z dniem opanowania miasta przez sowietó, fabryka została pozbawiona niemalże całego wyposażenia. Zrabowano wszystkie urządzenia techniczne i wywieziono z kraju. od wczesnych lat powojennych wszczęto procedure odbudowy fabryki, w któej brały udział setki osób. Wróćiła produkcja włókna celulozowego, tak powstał Zakłąd Włókien Chemicznych Chemitex – Wiskord, zatrudniający niemalże trzy tysiące osób. Kilkanaście lat później rozpoczęto produkcje kaset magnetofonowych, z czym często młodsi obywatele kojarzą właśnie zakład Wiskord. Fabryka coraz bardziej się zadłużała…

W toku postępowania sądowego umożono większość długów lecz to nie pomogło. Zakład istniał 2000 roku kiedy to adekwatna instytucja ogłosiła upadłość spółki. Z czasem syndyk odsprzedał teren zakładu dziesiątką firm, przedsiębiorców. Po dawnej fabryce pozostał tylko 250m komin, dzisiaj wieża transmisyjna i najwyższa budowla Szczecina.

O amfiteatrze raz jeszcze

Na koniec, grzechem by było, nie wspomnieć o rzucającym się w oczy pustostanie z lat siedemdziesiątych. Między ulicami Włókienniczą a Warsztatową stoi niegdyś świetnie prosperujący żelazobetonowy amfiteatr. Powstał on z inicjatywy Zakłądów Włókienniczych Wiskord. Okradziony z wszelkich metalowych elementów przypomina o dawnych biesiadach.

Źródła

1. Żydowce, Sydowsaue, zamkilubuskie.pl
2. Żydowce, Sydowsaue, prawobrzeze.eu
3. Sydowsaue mit Buchheide, sedina.pl
4. Galeria Prawobrzeżą, prawobrzeze.nazwa.pl
5. Cmentarze Szczecina i okolic, cmentarolog.szczecin.pl
6. Zakład włókien sztucznych Wiskord, szczecin.fotopolska.eu
7. Kasety magnetofonowe z Wiskordu, szczecin.blogx.pl
8. Ten niszczejący amfiteatr w końcu ma być wyremontowany ,wszczecinie.pl

Miał być specjalnie na tę okazję stworzony artykuł, ale zdałem sobie sprawę, że może chociaż jeden raz, będzie to po prostu zwykła fotorelacja.

Muzeum Techniki i Komunikacji – Zajezdnia Sztuki w Szczecinie
mieści się na ul. Niemierzyńskiej 18A w Szczecinie.

Dwory dawnego Szczecina

Dwór Finkenwalde powstał w połowie XVIII wieku, przy ulicy Waldstrasse ( okolice Jabłoniowej). Był on szkieletowa konstrukcja drewnianą. Przechodził on z rak senatorskich do majorskich, kupców i ekonomów. W późniejszym okresie dobudowano część murowaną, podpiwniczoną. Odrestaurowano dziedziniec oraz doklejono do niego mały park, który świetnie wkomponował się w pobliską puszczę.

W dawnych zabudowaniach tego właśnie dworu mieściła się szkoła gospodarstwa domowego, przekształcona w placówkę prywatną. Z miejscem tym nieodzownie związana jest sylwetka pastora Dietricha Bonhoefera, antynazistowskiego działacza.

Dwór uległ całkowitemu zniszczeniu w trakcie działań II Wojny Światowej. Materiał z tzw. dobudówek wykorzystano na odbudowę miasta.

W miejscu zabudowań powstał  Ogród Pamięci Dietricha Bonhoefera, utworzony przez młodzież Polsko – Niemiecką w 2012 roku.  Umieszczono w nim również krzyż i odsłonięto pamiątkowa tablicę, przypominająca o zamknięciu szkoły przez gestapo.

Dwór Katerinhof powstał w drugiej połowie XIX wieku i nazwano go własnie Dworem Katarzyny, na cześć żony właściciela Ludwika Mohringa.

W 1783 roku Ludwik Mohring wybudował folwark w miejscu obecnego Schroniska Młodzieżowego SZMARAGD. Aby podkreślić swoją miłość do żony nazwał go Dworem Katarzyny. Posiadłość została kupiona pod koniec XIX wieku przez cementownię Stern. Przedsiębiorstwo zorganizowało w folwarku kwatery dla pracowników zatrudnionych w znajdującej się niedaleko kopalni kredy. Po drugiej wojnie światowej dwór przekształcono w lokal gastronomiczny z miejscami noclegowymi. Przez długie lata funkcjonował pod nazwą Zajazd Szmaragd (…)

W 2015 roku zajazd miał przybrać formę Szkolnego Schroniska Młodzieżowego. Prace nadal trwają, maja zakończyc sie w roku 2019.

Miejsce pamięci G. E. H. Delbrucka

Powyżej wspomniany był wieloletnim dyrektorem Fabryki Cementu Portlandzkiego. Na wzgórzu Widok, ku jego pamięci, ustawiono pawilon widokowy zwany Cap Delbruck. Z monopterosu.

Cap Dlebruck, Wzgórze Widok ok. 1900

Monopteros z Monachium, obecniem,

Dla porównania, powyżej od lewej Cap Delbruck, po prawej – monopteros z Monachium, wciąż istniejący.

W trakcie II Wojny Światowej budowla została zniszczona i rozebrana. Przy ulicy Grabowej wciąż można zauważyć części kolumn monopterosu.

Franz Schwede – Coburg, schron przeciwlotniczy na wzgórzach bukowych

W trakcie trwania II Wojny Światowej, nad jeziorem Szmaragdowym, zbudowano schron przeciwlotniczy do celów monitorowania akcji przez niemieckie dowództwo NSDAP, między innymi z Frankiem Schwede – Coburgiem na czele regionu Pomern.

Schron budowali przymusowi robotnicy. Wzniesiono również antenę  w celu łączności radiowej. Całość bunkra wiodła około 30 metrów wgłąb ziemi, wzmocniono go żelbetowym stropem. Nie zapomniano również o schronach wartowniczych, obserwacyjnych.

Te dwa małe budynki rozebrano tuz po wojnie, natomiast druga część kompleksu obronnego mieściła się w okolicy Skórczej Góry. Był to punkt obserwacyjny na wieży Baresela oraz stanowiska obronne na właśnie tej górze. Stanowiska te pokryła bujna roślinność, są one jednak jeszcze widoczne.

Tutaj o późniejszych losach Schwede – Coburga:

The idea of killing adult mental patients soon spread from occupied Poland to adjoining areas of Germany, probably because Nazi Party and SS officers in these areas were most familiar with what was happening in Poland. These were also the areas where Germans wounded from the Polish campaign were expected to be accommodated, which created a demand for hospital space. The Gauleiter of Pomerania, Franz Schwede-Coburg, sent 1,400 patients from five Pomeranian hospitals to undisclosed locations in occupied Poland where they were shot. Likewise, the Gauleiter of East Prussia, Erich Koch, had 1,600 patients murdered out of sight. In all, more than 8,000 Germans were killed in this initial wave of killings carried out under the command of local officials, although Himmler certainly knew and approved of them.

Po wojnie miejsca te niszczały, aż do czasu kiedy zaaranżowano tutaj ośrodek ćwiczebny dla Straży Pożarnej Zdroje. Następnie, już w latach milenijnych, rozpoczęto tworzenie Centrum Informacji Turystycznej. Rewitalizacja pochłonęła kolejne dofinansowanie Unii Europejskiej.

Schron jest zamknięty dla zwiedzających w okresie zimowym ze względu na przystosowanie do zimowania nietoperzy. Ponadto w schronie prowadzi się zajęcia dydaktyczne dla dzieci oraz zajęcia terenowe w okolicy. Otwarto również podziemna trasę turystyczną.

Baresel – fundator

Przed wojną w pobliżu Jeziora Szmaragdowego istniała 32-metrowa wieża widokowa, zwana od nazwiska fundatora – wieżą Baresela. Zbudowano ją w 1904 roku na Skórczej Górze (71 m n.p.m.). Ze szczytu można było podobno dostrzec nie tylko Międzyodrze oraz prawobrzeżną i lewobrzeżną część dzisiejszego Szczecina, ale również Goleniów i Stargard.

W 1945 roku Niemcy wysadzili wieże Baresela. Pozostały tylko schody prowadzące do lokalu gastronomicznego mieszczącego się nieopodal wieży widokowej.

Źródła:

1. Dwór Finkenwalde, zamkilubuskie.pl
2. Ogród Ciszy i Medytacji im. ks. dra Dietricha Bonhoefera w Szczecinie Zdrojach, luteranie.wroc.pl
3. Program Międzynarodowych dni Boenhofferowskich, sedina.pl
4. Grupa MGM, Schronisko Młodziezowe Szmaragd, grupamgm.pl
5. Zobacz jak idzie przebudowa dawnego Zajazdu Szmaragd, police.naszemiasto.pl
6. Monopteros, archirama.muratorplus.pl
7. Monopter, Pawilon Ogrodu Angielskiego w Monachium, depositphotos.com
8. Zbrodnia przeciwko ludzkości, https://dirkdeklein.net/category/crime-against-humanity
9. Wieża widokowa powstanie przy jezuiorze Szmaragdowym, wszczecinie.pl

Co roku w Boguszowie – Gorcach odbywa się legendarny stukilometrowiec w formule 100% górskiej. Pojechałem tam nie po raz pierwszy, więc wiedziałem na co liczyć. Wielu niedowiarków, abderytów wkrótce miało się przekonać, że jednak Sudety to też góry. Ciekawie ogląda się to z perspektywy kogoś kto już wcześniej tutaj był uczestnikiem, kogoś kto sam popełniał dokładnie te same błędy.

Pogoda dopisała, trasa niezmienna od kilku lat i dobrze mi znana, znajome twarze na trasie. Cały bieg bez ciśnienia i na bardzo luźnym podejściu.  Postanowienie pierwszego półrocza bieżącego roku? – zrealizowane. 🙂

Zdroje (niem. Finkenwalde) – część miasta i osiedle administracyjne Szczecina. Położone na Prawobrzeżu, przy drodze krajowej nr 10. Zdroje graniczą z osiedlami: Dąbie na północy, Słoneczne i Bukowe-Klęskowo na wschodzie, Podjuchy na południowym zachodzie i poprzez rzekę Regalicę z Międzyodrzem. Południową granicę z gminą Stare Czarnowo wyznacza autostrada A6.

Dawniej, ok. XIX w, osada składała się z dawnej wsi oraz trzech małych osiedli tj. Boleszyce (Katerinhof bei Finkenwalde), Barnucin (Augusthof) oraz Straussensruh.

Alternatywnie zamiast Klęskowa jako granice  można wymienić osiedla Boleszyce, Barnucin, Cieśnik i  Starków oraz Widok (jako część Podjuch). Obecnie osiedla Boleszyce, Barnucin, Cieśnik należą administracyjnie do Zdrojów, a wzmiankowany  Starków do Klęskowa.

Wieś Finkenwalde powstała w 1750 roku. W trakcie budowy linii kolejowej z roku 1879 powstał tu pierwszy dworzec kolejowy u zbiegu ulic Leszczynowej (Bahnhofstrasse) i Hangarowej (Flughafenstrasse). W 1932 roku wybudowano nowy (drugi) dworzec, który przetrwał wojnę, ale później został rozebrany.

W latach 1935 – 1937 ks. dr Dietrich Bonhoeffer poprowadził tu kursy teologiczne dla wikariuszy Kościoła Wyznającego (Bekennende Kirche). Kres działalności położyła akcja Gestapo w 1937 roku. Sam Bonhoffer został później stracony w obozie Flossenbürg w 1945 roku, natomiast w marcu 1945 r. osiedle znacznie zniszczono…

W 1821 roku Zdroje odwiedził Fryderyk Wilhelm, późniejszy król pruski Fryderyk Wilhelm IV. Na pamiątkę tej wizyty zasadził dwa zwany później książęcym (Prinzen Eiche).

Drzewo to zasadzone było w okolicy jeziora Szmaragdowego, na wzgórzu Pfahlberg. Zachowało się do naszych czasów.

Również na XIX wiek przypada rozwój turystyki w Zdrojach. Powstają wtedy min. zajazdy i kawiarnie Cafe Radler, deutsches haus, Hubners Banhofwirtschaft. Prócz nich wszelakie zakłady przemysłowe: fabryka organów Gruneberg oraz cementownia Stern. Powstają fabryka papy, pieców oraz liczne szklarnie kwiatowe.

Pod koniec XIX w Albert Toepffer na terenie Puszczy Bukowej, obejmującej swoim zasięgiem zdroje, zbudował park krajobrazowy a w nim grotę, pawilon widokowy Cap Delbruck, a także wieże widokową na Skórczej Górze.  Przy dzisiejszej ulicy Batalionów Chłopskich, usytuowany był dom wypoczynkowy Erholungspensionat Karbe.

Nieopodal, nad rzeką Ceglinką, znajdował się Klub Wioślarski Zdroje (Ruder Club Finkenwalde).

Pomnik ofiar wojny Prusko – Francuskiej 1870-1871 r.

W pierwszych latach XX wieku postawiono pomnik upamiętniający wojnę prusko – francuską. Zlokalizowany był przy ulicy Batalionów Chłopskich. Był to usypany kopiec z betonowym cokołem a na jego szczycie podobizna cesarza Wilhelma I oraz korona królewska. Nieopodal pomnika posadzono dąb.

Monument rozebrano w latach 50 – tych XX wieku. Ustawiono w tym miejscu pas ruchu. Zachował się dąb, zwany Dębem Wisielców.

W trawcie drugie wojny światowej dzielnica była świadkiem dwóch nalotów bombowych. Ten z roku 1940 nie wyrządził większych szkód natomiast kolejny, z 1944 roku, częściowo naruszył największy zakład Zdrojów, fabrykę cementu Stern oraz wiele innych min. domostw. Zniszczeniom uległo około 60% zabudowania dzielnicy. Wiele budynków mieszkalnych podpalono już po wojnie…

Po wojnie dzielnica przejściowo nosiła nazwę Czanowo a liczba ludności Polskiej była mniejsza niż 10 osób! . Pomimo ogromnych zniszczeń remontowano stare kamienice i po woli osiedlano tutaj ludność. Przez kilkadziesiąt lat ograniczano się tutaj do odbudowy części domów.

Fabryka cementu Stern

Pod koniec XIX w poszukiwano niezwykle cennego na tamte czasy surowca – węgla, natrafiono wtedy na złoża min. gliny. Eksploatacja ta prowadzona była pod szyldem firmy Portland Zement Fabrik Stern przy dzisiejszej ulicy Batalionów Chłopskich 120. Natrafiono tutaj również na złoża kredy i postanowiono to wykorzystać. Na obrzeżach kopalni znajdowała się cementownia.

Siedziba placówki znajdowała się również na terenie Stanów Zjednoczonych, w stanie Nowy Jork. Do najbardziej znanych wyrobów marki Zement Stern należały głównie cienkościenne rury betonowe. Marka prosperowała doskonale i rozwijała się w zawrotnym tempie.

Około roku 1900 teren fabryki zajmował szereg budynków. Biuro, cementownia, cegielnia, suszarnia oraz wiele innych mniejszych budowli.

Początkowo wydobycie miało miejsce w Zdrojach, przy granicy z Podjuchami, w kopalni należącej do Stern tj. Friedensburg. Na miejscu istniała kolej transportowa, która była mobilna. Szybko można było ją przenieść na aktualne miejsce wydobycia. Urobek pozostawał na Batalionów Chłopskich i wędrował do kruszarki. Tam też mieszano kredę z gliną. Już wtedy kopalnie tworzył głęboki krater

Początek XX wieku to również czas przemian fabryki. Wybudowano zakład ciepłowniczy, który dostarczał gaz do większości domostw dzielnicy. Uruchamiano systematycznie 15 pieców cementowych oraz kilka obrotowych. Dobudowano główny budynek z jasnej cegły. Długi budynek na tyłach fabryki mieścił zespół pieców szybowych.

W międzyczasie okazało się, że zapotrzebowanie na surowiec jest tak duże, iż kopalnia w Zdrojach nie wystarcza na zaspokojenie produkcji. Postanowiono oszczędzić złoże kosztem nowej kopalni na wyspie Rugia. Klein Stubben stała się własnością Stern. Do floty firmy dołączyły barki oraz holowniki, niezbędne do transportu surowca. Kopalnia w Zdrojach natomiast była eksploatowana głównie zimą kiedy rzeki skute były lodem a transport wydawał sie niemożliwy lub po prostu nieopłacalny.

W trakcie działań wojennych fabryka nie ucierpiała, natomiast całe niemal wyposażenie zostało zdemontowane oraz wywiezione przez wojska sowieckie. Część budynków administracyjnych wyburzono a sam budynek przy Batalionów Chłopskich przebudowano na lokale mieszkalne.

W następnych latach mieściła się tutaj kolejno szwalnia, fabryka elementów do fiata 126p, zakład chemii gospodarczej. Jednak konkurencja w gospodarce wolnorynkowej bywa bezlitosna.

Rodzina Grünberg, organomistrzowie ze Szczecina

Około 1905 roku z Magdeburga do Szczecina przybył z okolic Magdeburga organomistrz Barnim Grünberg oraz jego syn Johan Friedrich Grünberg, którzy założyli fabrykę organów na terenie dzisiejszych Zdrojów. Oboje wyemigrowali wkrótce a ich fach kontynuowali kolejno syn oraz wnuki.

W 1870 roku firma Barnima Grünberga przebudowała organy w kościele św Jakuba. W kościele w Lipawie, kilka lat później, wykonali oni największe na tamte czasy organy na świecie. Za czasów hegemoni firmy powstały organy do większości kościołów pomorza, Szczecina a także kilku szkół i fundacji lokalnych. Kierownictwo w firmie przejął Felix Grünberg. W 1905 roku właściciel złożył pismo w sprawie planowanej budowy fabryki organów przy ulicy Batalionów Chłopskich 61.

Po I Wojnnie Światowej popyt na organy drastycznie spadł. Właściciel fabryki zmuszony był wydzierżawić lokal, maszynownie. Ze względu na dużą ilość urządzeń stolarskich powstała tutaj fabryka mebli (Fabryka Sarana).

Zakład został uszkodzony w trakcie II Wojny Światowej. Z powierzchni ziemi zmieciono suszarnie oraz główny gmach fabryki. Po wojnie większość budynków rozebrano a materiał przeznaczono na odbudowę starego miasta. Zachował sie budynek mieszkalny Grunbergów z ulicy Batalionów Chłopskich 61.

Plany komunikacji miasta, zakładające budowe Szybkiego Tramwaju Szczecińskiego, pokrzyżowało umiejscowienie budynek. Po wielu perturbacjach budynek przesunięto w głąb działki.

Źródła>

1. Zdroje, Encyklopedia Pomorza Zachodniego, Szczecin, encyklopedia.szczecin.pl
2. Portal Miłośników Prawobrzeża, prawobrzeze.eu  
3. Historiche Ansichten, Stand der Kreiseinteilung Pommern, sdo.studienstelleog.de
4. Familienforschung Petrat, Erholung PensionatKörbe – Finkenwalde, familienforschung-petrat.de
5. Portal Miłośników Dawnego Szczecina, sedina.pl