Sydowsaue – Szczecin Żydowce

Historia

Żydowce to dzielnica Szczecina, leżąca na jego prawym brzegu. Usytuowana jest w ciekawym topograficznie miejscu – na skarpie wzgórz Puszczy Bukowej. Na dzień dzisiejszy w miejscu tym dominuje zabudowa wielorodzinna. Nie brak tutaj jednak poniemieckich willi.

Fragment mapy Sydowsaue
Fragment mapy Sydowsaue

Założona w 1750 roku przez radcę Kamery Wojenno-Skarbowej Richarda Christopha von Sydow. Tereny pod wieś zakupił von Sydow od Pomorskiej Kamery Wojenno-Sądowej w 1747 roku. Majątek na przełomie XIX/XX wieku należał do rodziny Knust. W 1910 roku majątek należący do rodziny Knust liczył 250 ha gruntów. Później właścicielem został Guido książę Henckel von Donnesmarck(10.08.1830-19.12.1916). Na terenie majątku buduje fabrykę sztucznego jedwabiu. W 1911 roku zakład wszedł do spółki pod nazwą Zjednoczone Fabryki Materiałów Błyszczących-Wupperthal-Eberfeld.

Żydowce były bardzo dochodowym biznesem. Wiązało się to przedewszystkim z bogactwem pobliskich terenów przy Regalicy oraz żyznością tamtejszych łąk. Spowodowało to, że wcześniej złożony wniosek o nadanie temu miejscu statusu majątku rycerskiego właściciela, został odrzucony przez władze miasta. Falkenberg rozpoczął starania aby sprzedać majątek.

Sytuacja Sydowsaue zmieniła się po 1876 roku, gdy otwarto linię kolejową Stettin – Küstrin (Szczecin – Kostrzyn nad Odrą). Wieś zaczęła się dynamicznie rozwijać. Powstała cegielnia i wybudowano do niej kanał. Teren z majątkiem ziemskim wykupił ksiądz Henkel von Donnersmark, który w 1903 roku cegielnię rozbudował i założył fabrykę wiskozy, dzięki której Sydowsaue stały się rozpoznawalne na całym świecie. W 1911 roku wybudowano osiedla domów i willi dla pracowników. Reklama w gazetach przyciągnęła śmietankę szczecińskiej klasy średniej, która budując na zboczach swoje domy, przyczyniła się do dalszego rozwoju wsi. 1 kwietnia 1934 roku do Żydowiec przyłączono sąsiedni Klütz (Klucz).

Po drodze, Sydowsaue nawiedziła epidemia cholery oraz pożar trawiący ponad połowę okolicznych domostw.

Sydowsaue wraz z Puszczą Bukową
Sydowsaue wraz z Puszczą Bukową

W trakcie II Wojny Światowej Żydowce zostały zniszczone w części mieszkalnej oraz przemysłowej.  Naloty uszkodziły poważnie fabrykę jedwabiu, największy zakład przemysłowy okolicy. Po konflikcie zbrojnym, miejsce starych zabudowań fabryki zajęły nowe, fabryka syntetycznego jedwabiu Wiskord. Od tej porty większość aktywności wiązałą się z tym miejscem. Wybudowano domy pracownicze przy ulicy Rymarskiej, bibliotekę zakładową oraz słynną restaurację Rydz.

Fabryka w Żydowcach
Fabryka w Żydowcach

Folwark  Sydowsaue

Folwark w Żydowcach mieścił się przy dzisiejszej ulicy Przodowników pracy, wzniesiony właśnie prze rodzinę von Sydow.  W czasie II Wojny Światowej mieszkał tam dyrektor pobliskiego zakładu przemysłowego, któy znacznie przebudował folwark. Partie boczne, niegdyś mieszkalne, przeznaczył on na cele gospodarcze. Wkrótce budynek popadł w ruinę, lecz po 1945 roku budynek ponownie odbudowano ze starej cegły. Z oryginalenj zabudowy pozostała jedynie ceglana, południowa ściana oraz piwnica.

Nieopodal zabudowań folwarcznych mieściła sie willa zarządcy folwarku – k. Mann(a), obecnie ulica Warsztatowa. Do naszych czasó zachowały się stajnie, kurniki oraz murowana obora.

Stara widokówka, Sydowsaue
Stara widokówka, Sydowsaue

Sacrum, miejsca kultu i pochówku

Żydowce od samego początku podlegały parafii w Clebow, Chlebowie. W latach trzydziestych ubiegłęgo wieku złożono projekt budowy kościoła w stylu neogotyckim. Była to ceglana, dwunawowa budowla  z witrażami w dolnycvh partiach. Charakterystycznym było rozczłonkowanie ściany dziewięcioma blendami. Ciekawostką jest, że dzwon na wieży kościoła zsynchronizowano z tym w kościele na Podjuchach. Kościół został zniszczony w trakcie działań wojennych.

Kościół w Sydowsaue, dzisiejsza ulica Inżynierska
Kościół w Sydowsaue, dzisiejsza ulica Inżynierska

Na przełomie XIX/XX wieku powstał cmentarz przykościelny. Miejsce unikatowe ze względu na pozostały po nim drzewostan, Został zdewastowany krótko po wojnie. Zachowały sie tutaj krzyże oraz nagrobek Carla Kampfen.

Cmentarz przu ulicy Chocimskiej powstał na początku XX wieku. W póżniejszych latach dobudowno drewniane prezbiterium. Finalnie, w latach siedemdziesiątych, cmentarz zamknięto a stare, Niemieckie nagrobki usunięto.

Café Sydowsaue

Żydowce rozwijały się także pod względem turystycznym. Ze względu na bliskość trasy turystycznej Stettin – Berlin, powstało tutaj gro lokali gastronomicznych.

Przy Lindenstrasse (Przodowników Pracy) mieściła się duża sala restauracyjna z tarasem oraz z ogrodem letnim. Lokal zniszczono w czasie wojny. Było to – Sydowsaue Schutzenhaus (znajdowałą się tam również strzelnica dla gości).

Restauracja Sydowsaue Schutzenhaus na starej pocztówce
Restauracja Sydowsaue Schutzenhaus na starej pocztówce

Obok Schutzenhaus działało równiez kilka innych, znakomitych restauracji. Restauracja Carla Krugera, Restauracja Augusta Conrada czy Terrassen – Kaffe. Wsród wszystkich wyżej wymienionych za perłe gastronomiczna ale i nie tylko, uchodził Kurhaus Sydowsaue – czyli dom sanatoryjny Żydowce.

Dom zdrojowy, Kurhaus Sydowsaue
Dom zdrojowy, Kurhaus Sydowsaue

Dalekowzroczność przy Transportowej 1

W 1897 roku chemik Max Fremery i inżynier Johann Urban złożyli wniosek o patent na produkcję włókien z celulozy rozpuszczonej w wodorotlenku miedzi (II) i wodzie amoniakalnej (szwajcarski odczynnik). To narodziny niemieckiego sztucznego jedwabiu (…)

Budowa fabryki w Żydowcach (wówczas Sydowsaue) została założona w 1901 roku przez Guido Grafa Henckela von Donnersmarcka, który rozpoczął produkcję na małą skalę po nabyciu praw patentowych do produkcji procesów celulozy jedwabno-wiskozowej. W 1903 r. Fabryka rozpoczęła działalność. Produkowano głównie Viskoserayon, które następnie poddawano dalszej obróbce w celu wytworzenia wiskozy. Przed pierwszą wojną światową fabryka zatrudniała 1500 współpracowników jako fabryki Vereinigte Glanzstoff AG Wuppertal Elberfeld Sidowsauer. W 1917 r. Fabryka rozpoczęła produkcję wiskozowych włókien odcinkowych. Po 1933 r. Liczba pracowników spadła do około 600 osób. Podczas II wojny światowej zatrudniani byli holenderscy i polscy robotnicy przymusowi, a pod koniec wojny miejsce to uległo zniszczeniom wojennym.

Fabryka w Żydowcach, w oddali potężny 250m komin
Fabryka w Żydowcach, w oddali potężny 250m komin

Z dniem opanowania miasta przez sowietó, fabryka została pozbawiona niemalże całego wyposażenia. Zrabowano wszystkie urządzenia techniczne i wywieziono z kraju. od wczesnych lat powojennych wszczęto procedure odbudowy fabryki, w któej brały udział setki osób. Wróćiła produkcja włókna celulozowego, tak powstał Zakłąd Włókien Chemicznych Chemitex – Wiskord, zatrudniający niemalże trzy tysiące osób. Kilkanaście lat później rozpoczęto produkcje kaset magnetofonowych, z czym często młodsi obywatele kojarzą właśnie zakład Wiskord. Fabryka coraz bardziej się zadłużała…

Kasety magnetofonowe z Zakładu Wiskord
Kasety magnetofonowe z Zakładu Wiskord

W toku postępowania sądowego umożono większość długów lecz to nie pomogło. Zakład istniał 2000 roku kiedy to adekwatna instytucja ogłosiła upadłość spółki. Z czasem syndyk odsprzedał teren zakładu dziesiątką firm, przedsiębiorców. Po dawnej fabryce pozostał tylko 250m komin, dzisiaj wieża transmisyjna i najwyższa budowla Szczecina.

O amfiteatrze raz jeszcze

Na koniec, grzechem by było, nie wspomnieć o rzucającym się w oczy pustostanie z lat siedemdziesiątych. Między ulicami Włókienniczą a Warsztatową stoi niegdyś świetnie prosperujący żelazobetonowy amfiteatr. Powstał on z inicjatywy Zakłądów Włókienniczych Wiskord. Okradziony z wszelkich metalowych elementów przypomina o dawnych biesiadach.

Amfiteatr, Żydowce
Amfiteatr, Żydowce

Źródła

  1. Żydowce, Sydowsaue, zamkilubuskie.pl
  2. Żydowce, Sydowsaue, prawobrzeze.eu
  3. Sydowsaue mit Buchheide, sedina.pl
  4. Galeria Prawobrzeżą, prawobrzeze.nazwa.pl
  5. Cmentarze Szczecina i okolic, cmentarolog.szczecin.pl
  6. Zakład włókien sztucznych Wiskord, szczecin.fotopolska.eu
  7. Kasety magnetofonowe z Wiskordu, szczecin.blogx.pl
  8. Ten niszczejący amfiteatr w końcu ma być wyremontowany ,wszczecinie.pl

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s