Buchholz – Płonia. Aktywa zakonu kołbackiego.

Płonia to prawobrzeżna część Szczecina położona pomiędzy Śmierdnicą, Kijewem, Strugą i Oleszną. Na początku lat siedemdziesiątych została włączona ponownie w granice Szczecina. Jest peryferyjną część miasta.

I Historia

Najstarsze mijesce (dawna wieś) skupione jest wokół kościoła przy ul Klonowej. Druga część osiedla o rzadkiej i rozproszonej zabudowie składa się z pojedynczych budynków pochodzących z początku XX wieku, która przeplata się z nowo wybudowanymi domkami jednorodzinnymi. Trzecia część zabudowań skupiła się przy ul. Przyjaźni, Tartacznej i sąsiednich. Są to punktowce wzniesione w latach 70. Ta część dzielnicy jest przeznaczona pod dalszą zabudowę mieszkalną.

Wieś założyli w XIII w. osiedlający się na słowiańskim do tej pory Pomorzu niemieccy osadnicy. Wkrótce potem osada stała się posiadłością klasztoru w Kołbaczu i należała do niego aż do czasów reformacji. Podczas toczonej w I połowie XIII w. wojny 30-letniej wieś w znacznej części opustoszała, mieszkało tu tylko 12 rodzin, a wiele pól leżało odłogiem. W XIX w. w miejscowości pracowało aż pięć cegielni korzystających z bogatych w tej okolicy pokładów gliny, a w pobliskiej Strudze działała papiernia. W marcu 1945 r. wojska niemieckie urządziły tu silny punkt oporu i Armia Czerwona zdobyła miejscowość po bardzo zaciętych walkach. Po wojnie dzielnica nabrała charakteru przemysłowego.

Zlokalizowana obok Śmierdnicy, była siedzibą władz gminy Śmierdnica. Do 1972 r, z przerwą na lata 1939 – 45, Płonia wchodziła w skład powiatu gryfińskiego.

1
Dorfstrasse, ul. Klonowa
2
Dorfstrasse, ul. Klonowa

II płoński kościół i nekropolia

Istnienie kościoła w Płoni odnotowuje się już w początku XIV wieku. W matrykule z 1568 roku zawarta jest informacja o prawie do połowu ryb w rzece Płonia, przyznane kaznodziei kościoła w Płoni. W XVIII-wiecznych źródłach kościół w Płoni wymieniany jest jako kościół parafialny filii w Podjuchach.

Kościół w Buchholz
Kościół w Buchholz

Średniowieczny kościół istniał do 2 połowy XIX wieku, kiedy to postawiono obecną budowlę. Stanowi ona salową bryłę z dostawioną od strony zachodniej wieżą. Kościół wzniesiono w konstrukcji ryglowej z wypełnieniem z cegły, na kamiennej podmurówce. Górne piętra wieży zostały odeskowane, a hełm wieńczący całość pokryto gontem. Na wieży zawieszone były trzy dzwony. 25 stycznia 1947 roku kościół został poświęcony przez ks. Kazimierza Świetlińskiego, który nadał mu wezwanie Najświętszej Rodziny. W 1979 roku wstawiono w oknach witraże wykonane przez B. Ratajskiego.

2
Kościół w Płoni

Cmentarz przykościelny przy ul. Klonowej  to najstarszy cmentarz ewangelicki w Płoni funkcjonujący wokół kościoła pw. Najświętszej Rodziny zlokalizowanego na nawsiu, przy ul. Klonowej 14-16.

Zgodnie z tradycją chowania zmarłych w cieniu świątyni, cmentarz w Płoni powstał prawdopodobnie na przełomie XIII i XIV wieku wraz z budową kościoła, na równym terenie, otoczonym kamiennym murem. We wschodniej części przykościelnego terenu już wówczas rosła zabytkowa lipa św. Ottona. Brak źródeł nie pozwala odtworzyć dokładnej historii cmentarza, jego wyglądu oraz nazwisk spoczywających nań mieszkańców dawnej wsi. Można domniemywać, że zgodnie z ówczesnymi zwyczajami, rzadko kiedy stawiano trwały nagrobek, gdyż groby były wielokrotnie przekopywane. Ważniejsze osoby chowano natomiast wewnątrz kościoła, upamiętniając je płytą nagrobną, o czym świadczy jedyna zachowana taka płyta należąca do zmarłego w 1575 r. pastora z Płoni.

Cmentarz funkcjonował co najmniej do II połowy XIX w., gdyż wówczas założono nowe miejsce spoczynku dla mieszkańców Płoni przy ul. Ceramicznej. Jednakże prawdopodobnie zmarłych chowano także na starym, przykościelnym cmentarzu, ponieważ został on zamknięty dopiero w latach 20 – tych XX w.

Po 1945 r. teren przykościelnej nekropolii został uprzątnięty, zasiano trawę, zasadzono młody ozdobny drzewostan. Jednakże zachowany kamienny mur ogrodzeniowy pozwala odczytać granice pierwotnego układu przestrzennego cmentarza.

W 1990 r. szachulcowy kościół wraz z terenem dawnego cmentarza wpisany został do rejestru zabytków Szczecina, natomiast w 2002 r. na listę Pomników Przyrody wpisana została lipa św. Ottona(wys: ok. 30 m.)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Lipa św. Ottona o obwodzie ok. 900cm!

III Papiernia i młyn

Młyn papierniczy w okolicy wsi Płonia został założony nad rzeką Płonią w 1528 na mocy przywileju wydanego przez księcia Jerzego I i Barnima XI. Przywilej ten był powtarzany jeszcze dwukrotnie: w 1579 przez księcia Jana Fryderyka oraz w 1611 przez księcia Filipa II. Na zlecenie tego ostatniego, w 1618 papiernia wyprodukowała papier, na którym Eilhardus Lubinus sporządził Wielką Mapę Księstwa Pomorskiego.

W 1659 papiernia uległa zniszczeniu podczas wojny szwedzko-brandenburskiej. Odbudowa nastąpiła po ok. 20 latach dzięki dotacjom Fryderyka I. w XVIII wieku papiernia była dzierżawiona przez rodzinę  Münch, która od 1769 stała się jej właścicielem.

p3
Papiernia ok. 1840 roku

W 1871 młyn papierniczy został sprzedany szczecińskiemu kupcowi Otto Kühnermannowi, który w następnym roku przekształcił zakład w spółkę akcyjną. Pozyskany kapitał umożliwił gruntowną modernizację papierni i przekształcenie jej z manufaktury w zakład przemysłowy wyposażony w nowoczesne maszyny papiernicze napędzane przez koła wodne, turbiny oraz maszyny parowe.

Dokonano wówczas także regulacji rzeki Płoni oraz doprowadzono do zakładu bocznicę kolejową. Większość pracowników mieszkała w należącej do zakładu wsi Struga. W latach dwudziestych XX w. zakład wyposażony był w maszyny papiernicze i produkował szeroką gamę wyroby takie jak papier pocztowy, pocztówkowy, listowy, drukarski, rysunkowy, wielowarstwowy, do maszyn do pisania oraz papier czerpany.

p2
Papiernia ok. 1900 roku

W marcu 1945 fabryka została poważnie uszkodzona podczas ofensywy wojsk radzieckich. Po zakończeniu II wojny światowej zabudowania dawnej papierni wykorzystywane były jako zaplecze magazynowe Państwowego Urzędu Rezerw.

Na początku lat sześćdziesiątych zmieniono przeznaczenie kompleksu fabrycznego i utworzono tu Szczecińskie Zakłady Przemysłu Maszynowego Leśnego produkujące sprzęt do prac leśnych oraz aparaturę do chemii drzewnej i dla zakładów płyt wiórowych. W 1971 zmieniono profil produkcji zakładów i zaczęto wytwarzać kontenery, części do podwozi wagonów kolejowych oraz elementy suszarń przemysłowych. W 1972 nastąpiła zmiana nazwy zakładów na Fabryka Urządzeń Wagonowych „Fakon”, a po 1975 na: Fabryka Kontenerów „Unikon”. W 2006 zakład ogłosił upadłość.

4
Zabudowania starej Papierni

IV Wille i Pałace majętnych tamtych czasów

Budynek dawnego Domu Wczasów Dziecięcych był częścią majątku ziemskiego Henningsholm, znajdującego się nad rzeką Płonią. W ciągu lat zmieniali się właściciele majątku. Wśród nich byli: Bau Inspector Rottenberg, Herr Schreiber, od którego to około 1884 roku ziemię odkupił Victor von Dewiz, pochodzący ze starego ewangelico-meklembursko-pomorskiego rodu. Victor von Dewiz w swoim nowym majątku wybudował pałac ze szklanym dachem i z pięknie położonym ogrodem. Pod koniec XIX wieku Viktor rozpoczął budowę willi dla swojego syna Erika. Oba pałace były połączone podziemnym tunelem. Budynek Villi został umieszczony na mapie z 1899 roku wraz z budynkiem gospodarczym, w którym mieściły się stajnie oraz mieszkania dla służby.

W okolicy powstał park, w którym znajdowały się rzadkie gatunki drzew. Jego pozostałości możemy podziwiać do dziś, a w Villi Erika obecnie mieści się Młodzieżowy Ośrodek Socjoterapii Nr 1.  Budynek położony jest w 6,5 ha kompleksie leśnym, którego część tworzy ”Park Krajobrazowy w Strudze”. Placówka przeznaczona jest dla chłopców w wieku od 10 do 18 lat, przejawiających zaburzenia w zachowaniu, zagrożonych niedostosowaniem społecznym.

11
Villa Erica ok. 1935 roku

 

12
Młodzieżowy Ośrodek Socjoterapii Nr 1 w Szczecinie

Nieopodal, w dzielnicy Oleszna, znajdował się majątek – dwór Oleszna tj. Henningsholm. Dawna osada, obecnie w granicach miasta Szczecin, część Os. Płonia nad rzeką Płonią. Wymieniona w 1260 roku jako własność cystersów z Kołbacza. W 1868 roku folwark należał do inspektora budowlanego Rottenberg. Później własność niejakiego Schreiber. W 1884 roku majątek zakupiony przez Victora von Dewitz.

12

13
Henningsholm ok. 1830 roku

W latach 1884-1888 roku po wcześniejszym zburzeniu starych zabudowań folwarcznych zbudował pałac w stylu neoklasycystycznym. Obok pałacu powstał park krajobrazowy oraz zwierzyniec. W 1920 roku majątek obejmował 188 ha gruntów a nowym właścicielem majątku został syn –  Victor von Dewitz Junior.

Za sąsiada miał rodzinę von Bodenhausen. W 1938 roku Hans von Bodenhausen kupił majątek Viktora von Dewitz. W 1939 roku pałac został zajęty przez wojska niemieckie. Po wojnie wyposażenie pałacu wywiezione przez wojska radzieckie. Sam pałac po wojnie rozebrany. Część cegieł powędrowała na odbudowę Warszawy.

Przystanek Konigsweg, trakt królewski i mała restauracja

Przystanek Königsweg należał do dystryktu sądu rejonowego w Altdamm (dzisiaj Dąbie). Łączył on okolice dzisiejszej Płoni ze Starym Czarnowem. Wybudowano również restauracje oraz kilka niedużych willi. Osiedle było małe ale za to niezwykle urocze, liczyło około czterdziestu mieszkańców.

31.jpg
Widok na stacje kolejową Koningsweg ok. 1930 roku
33
Zabudowa osiedla
34
Linia kolejowa Altdamm – Neumark

Edukacja w Buchholz, ul. Uczniowska

Pierwsza informacja o szkolnictwie w Płoni pochodzi już z XVIII wieku. Nie mniej jednak wcześniej istniała placówka edukacyjna nieopodal, w Strudze. Dzieci z tego osiedla przeniesiono do okręgu szkolnego w Płoni tworząc sporą jak na tamte czasy placówkę. Charakterystyczny budynek przy dzisiejszej ul. Uczniowskiej 6 powstawał w latach 20 – 30 XX wieku.

Po wojnie uruchomiono w tymże budynku szkołę podstawową, lecz na początku lat 90 tych postanowiono opuścić budynek i wybudować nowy, modernistyczny – nieopodal. W miejsce szkoły powstała placówka prowadzona Przez Caritas, dzisiaj Ośrodek pomocy samotnym matkom.

4
Widok na dzisiejszą ul. Uczniowską
44
Szkoła w Płoni dzisiaj

Zajazdy i gospody Buchholz

Restauracja Tom Hohen Kroge jest najstarszym zajazdem w całym Szczecinie. Podróżowano tutaj już w Średniowieczu. Świetna lokalizacja, w pół drogi ze Szczecina do Stargardu, umożliwiła szybki rozwój miejsca. Gospoda została spalona w XVI wieku i szybko odbudowana. Ostatnia wzmianka o lokalu pochodzi z początku XX wieku.

52

5
Restauracja Tom Hohen Kroge

Przy ulicy Przyszłości 7 znajdował się niegdyś zajazd Buchholz. W miejscu dawnego budynku znajduje się dzisiaj min. sklep Społme.

Na koniec jeszcze słów kilka na temat bardzo charakterystycznego planu dawnej wsi zauważalnego do dnia dzisiejszego, zwłaszcza we wschodniej części. Jest to typ wsi budowanej wokół centralnego placu, zwarte zabudowania tworzą zamknięty pierścień z jednym lub dwoma wejściami do wsi. Plac o zróżnicowanym kształcie (owalnym, eliptycznym) zwany nawsiem zabudowany, ale wyłącznie obiektami wspólnymi dla wszystkich mieszkańców, takimi jak staw, cmentarz, kościół. Często z jednej strony wejścia znajduje się brama, a z drugiej kościół. Jest podobieństwo?  🙂

7
Przykładowa wieś tzw. owalnica

 

Źródła:

  1. szczecin.naszemiasto.pl, 38 lat Płoni w polskim Szczecinie
  2. szczecin.wyborcza.pl, Historia Płonia
  3. wikipedia.org, Płonia (Szczecin)
  4. prawobrzeze.nazwa.pl, Buhholz Dorfstrasse
  5. encyklopedia.szczecin.pl, Kościół Najświętszej Rodziny w Szczecinie Płoni
  6. kosciolydrewniane.pl, Kościół w Płoni
  7. kuria.pl, Szczecin –Płonia – Kościół parafialny pw Najświętszej Rodziny
  8. Bogdan Frankiewicz, Szczecińskie cmentarze, Szczecin 2003
  9. sedina.pl, Płonia Unikon / Hohenkrug Feldmühle
  10. opencaching.pl, Villa Erika – Dawny Dom Wczasów Dziecięcych Przylesie
  11. wielgowo.pl
  12. sjp.pwn.pl, nawsie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s